Działania Ministerstwa Sprawiedliwości na rzecz dzieci - ofiar przestępstw

Ministerstwo Sprawiedliwości przykłada dużą wagę do działań podejmowanych , na rzecz pokrzywdzonych przestępstwem, w tym dzieci. Szczególnym zainteresowaniem objęte są te działania, które mają na celu minimalizowanie wtórnej wiktymizacji małoletnich świadków w toku przeprowadzanych z ich udziałem czynności procesowych.

1. Zmiany organizacyjne w strukturach Ministerstwa Sprawiedliwości.
Pod koniec 2009 roku został utworzony Departament Praw Człowieka, w którego kompetencjach znajduje się m.in. problematyka osób pokrzywdzonych przestępstwem. O powadze podejścia Ministerstwa do zagadnienia przemocy w rodzinie,
w tym przemocy wobec dzieci, świadczy utworzenie i umieszczenie w tym Departamencie Zespołu ds. Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na co dzień zajmującego się dziećmi jako ofiarami przestępstw.

2. Kampanie informacyjne

• Ministerstwo Sprawiedliwości we współpracy z sądami, prokuraturami, podmiotami podległymi Ministrowi Pracy i Polityki Społecznej, Ministrowi Zdrowia, Ministrowi Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Ministrowi Edukacji Narodowej, jak również z organizacjami pozarządowymi organizuje w dniach od 22 do 29 lutego „Tydzień Pomocy Ofiarom Przestępstw”. W ramach Tygodnia przedstawiciele organizacji pozarządowych udzielają informacji i porad, w tym również opiekunom małoletnich pokrzywdzonych.
• Ministerstwo Sprawiedliwości wraz z Urzędem Miasta Stołecznego Warszawy oraz Fundacją Dzieci Niczyje organizuje od 2004 roku Ogólnopolskie Konferencje „Pomoc Dzieciom – Ofiarom Przestępstw”. Konferencje te poświęcone są szeroko pojętej pomocy dzieciom skrzywdzonym przestępstwem między innymi ofiarami handlu ludźmi, dziecięcej prostytucji i dziecięcej pornografii czy ochrony przed przestępstwami seksualnymi przy użyciu środków teleinformatycznych.
  W VIII Konferencji objętej Polską Prezydencją wzięło udział ponad 2 000 uczestników (sędziowie, prokuratorzy, adwokaci, policjanci, kuratorzy sądowi, biegli psycholodzy, przedstawiciele świata nauki, pracownicy placówek pomocowych dla dzieci) z całej Polski. W jej trakcie Minister Sprawiedliwości wręczył kolejne certyfikaty przyjaznych pokoi przesłuchań. Liczba miejsc przyjaznych przesłuchiwanemu dziecku wzrosła więc do 54.

3. Sieć Pomocy Ofiarom Przestępstw.
Od stycznia 2009 roku Ministerstwo Sprawiedliwości realizuje projekt „Sieć Pomocy Ofiarom Przestępstw” oparty na 16 organizacjach pozarządowych prowadzących ośrodki, w których osoby pokrzywdzone mogą uzyskać wsparcie. Ośrodki dysponują wolontariuszami, którzy jako opiekunowie ofiary pomagają pokrzywdzonemu w przezwyciężeniu skutków przestępstwa nie tylko na czas postępowania w sądzie, ale także po wyroku, ze szczególnym uwzględnieniem ofiar zgwałcenia, przemocy domowej, małoletnich, niepełnosprawnych oraz osób w podeszłym wieku. Warto podkreślić, że Sieć rozwija się i niektóre Ośrodki już otworzyły filie (jest ich aktualnie 13), a niektóre do tego się przygotowują.

Program „Sieć Pomocy Ofiarom Przestępstw” to nie tylko pomoc, ale też zaplanowane na ogólnokrajową skalę działania profilaktyczne i informacyjne. W ramach tych działań
do czerwca 2010 roku Ministerstwo Sprawiedliwości zrealizowało cykl szkoleń z „Metodologii pracy z pokrzywdzonymi” dla 1000 sędziów, prokuratorów, policjantów i pracowników socjalnych. Ich celem było podniesienie kwalifikacji zawodowych osób kontaktujących się z pokrzywdzonymi w celu udzielania im fachowej pomocy i rozpoznawania ich potrzeb. Dużym zainteresowaniem cieszyły się zajęcia dotyczące przesłuchiwania małoletnich w trybie art. 185a kpk, na których odtwarzane jest takie przesłuchanie.

4. Szkolenia
Krajowe Centrum Szkolenia Sądów Powszechnych i Prokuratury w swoich corocznych programach szkoleniowych uwzględnia tematy z zakresu wykorzystywania seksualnego dzieci, wykrywania tych przestępstw, ścigania i osądzania sprawców, taktyki i techniki przesłuchiwania małoletnich świadków.

5. Strona internetowa.

• W lutym 2009 roku utworzono informacyjną stronę internetową www.pokrzywdzeni.gov.pl, na której znajdują się informacje o Ośrodkach Pomocy Pokrzywdzonym, „Informator dla pokrzywdzonego” oraz baza danych o organizacjach udzielających pokrzywdzonym wsparcia z podziałem na województwa. Podstawowym założeniem jest, aby strona służyła przede wszystkim społeczeństwu, w tym osobom pokrzywdzonym przestępstwem, a nie profesjonalistom. Dlatego też umieszczane na niej informacje przekazane są prostym, komunikatywnym językiem, zrozumiałym dla wszystkich, którzy nie mają prawniczego przygotowania.
  Strona została rozbudowana i ma bardziej interaktywny charakter, po to, aby jeszcze lepiej służyć pokrzywdzonym i być formą pomocy, przede wszystkim w zakresie informacji, w trudnej dla nich sytuacji.
• W 2011 roku rozbudowano stronę internetową Ministerstwa Sprawiedliwości www.ms.gov.pl, na której utworzono w zakładce „Działalność” dwie dodatkowe: „Przeciwdziałanie Przemocy w Rodzinie” i „Przeciwdziałanie przemocy wobec dzieci” (z którą aktualnie się zapoznajesz), w których zamieszczono materiały i akty prawne dotyczące tego rodzaju przemocy, a nadto zawarto dane kontaktowe do ośrodków, placówek i instytucji zajmujących się pomocą tego rodzaju przemocą pokrzywdzonym. Zamieszczone w nich materiały opracowane zostały w sposób czytelny, aby stanowić dla użytkowników dogodne źródło informacji, a ich okresowa aktualizacja ma zapewnić zgodność zawartych w nich danych z bieżącym stanem prawnym i rzeczywistym stanem faktycznym.

6. Certyfikowane pokoje przesłuchań
Ministerstwo Sprawiedliwości w kwietniu 2007 roku na spotkaniu u Rzecznika Praw Obywatelskich, przystąpiło do Koalicji na Rzecz Przyjaznego Przesłuchiwania Dzieci zawiązanej z inicjatywy Fundacji Dzieci Niczyje.
Ideą Koalicji jest zapewnienie ochrony w postępowaniu karnym dzieciom – ofiarom i świadkom przestępstw, poprzez propagowanie i wprowadzanie w życie zasad przesłuchiwania w przyjaznych dla nich warunkach przez osoby z odpowiednimi kompetencjami. W tym zakresie wypracowane zostały standardy, które winny spełniać pomieszczenia, w których może nastąpić przesłuchanie dziecka a także standardy przesłuchań małoletnich świadków. Standardy te, w formie rekomendacji Ministerstwa Sprawiedliwości, przesłane zostały do wszystkich sądów i prokuratur w roku 2007 i 2010.
 

W Polsce istnieje około 300 przyjaznych pokoi przesłuchań. Znajdują się one w różnych instytucjach z których część gotowa była poddać się procesowi weryfikacji prowadzonemu przez przedstawicieli Ministerstwa Sprawiedliwości i psychologów.
Pokoje te otrzymują akty świadczące o tym, że spełniają standardy pokoi przyjaznych dziecku.
Aktualnie certyfikaty otrzymały 54 pokoje.

7. Kampanie społeczne

• Ministerstwo Sprawiedliwości współpracuje z Fundacją Dzieci Niczyje w programie „Dziecko – świadek szczególnej troski”. Program propagowany jest kampaniami medialnymi organizowanymi przez Fundację „Wysoki sądzie boję się”, „Wysoki sądzie mam prawo się nie bać” i „Będę przeSłuchana/przeSłuchany”.
• Kampanie mają uwrażliwić osoby pracujące z dziećmi w tym sędziów i prokuratorów na to, że dziecko winno być traktowane z większą troską i uwagą w toku postępowania karnego.
• Projekt „Dziecko w Sieci” w który zaangażowane jest Ministerstwo Sprawiedliwości propagowany jest kampaniami „Nigdy nie wiadomo, kto jest po drugiej stronie” i „Każdy ruch w Internecie zostawia ślad”.
• Projekt ma na celu zapobieganiu wykorzystywaniu seksualnemu dzieci w Internecie.

8. Telefon informacyjno-interwencyjny

Ministerstwo Sprawiedliwości podpisało porozumienie z Komendę Główną Policji oraz Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych o utworzeniu telefonu
interwencyjno-informacyjnego, którego celem jest wszechstronna i skuteczna pomoc osobom pokrzywdzonym przestępstwem ze strony osób uprzednio skazanych za czyny z użyciem przemocy lub groźby jej użycia, w szczególności sprawców przemocy domowej skierowanej do najbliższych, którymi bardzo często są dzieci.
W oparciu o powyższe Porozumienie konsultanci Pogotowia „Niebieska Linia” w przypadkach przemocy w rodzinie uruchamiają nowy rodzaj interwencji. Procedura zakłada, że w wyniku otrzymania od osób pokrzywdzonych informacji o stosowaniu przemocy w rodzinie lub niedotrzymaniu warunków probacji przez sprawcę prawomocnie skazanego za przestępstwo z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej wobec osoby najbliższej, konsultanci Pogotowia „Niebieska Linia” podejmują działania o charakterze interwencyjnym przez powiadamianie policji i kuratorów, którzy w swoich środowiskach lokalnych uruchamiają działania zmierzające do zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności lub odwołania warunkowego przedterminowego zwolnienia skazanego przebywającego na wolności.

Więcej informacji na stronie: telefoniczna linia interwencyjno-informacyjna.

9. Przyspieszenie postępowań z udziałem małoletnich pokrzywdzonych.
Dokonując analizy popełnianych przestępstw zaczęto dostrzegać, że ich ofiary dosięga nie tylko wiktymizacja pierwotna, tj. skutki będące bezpośrednim następstwem przestępstwa (uszkodzenie ciała, okradzenie, okaleczenie, śmierć), ale również wiktymizacja wtórna, rozumiana jako przysparzanie ofierze dodatkowych cierpień i stresów przez niewłaściwe jej traktowanie, tak przez najbliższe otoczenie jak i aparat ścigania oraz wymiar sprawiedliwości.

Działając w ramach posiadanych kompetencji, Minister Sprawiedliwości zwrócił się do prezesów sądów z apelem o rozpoznawanie spraw karnych o przestępstwa na szkodę osób małoletnich jako priorytetowych, co oznaczałoby rozpoznawanie ich w pierwszej kolejności. Może to ułatwić najmłodszym obywatelom jak najszybszy powrót do normalnego życia.

Na aktach spraw, w których dziecko występuje jako ofiara przestępstwa winny być umieszczone wyrazy „pokrzywdzony małoletni”, tym bardziej, że w repertorium takie oznaczenie jest obowiązkowe.

10. Zmiany w Kodeksie karnym i innych przepisach dotyczące ochrony dzieci przed wykorzystywaniem seksualnym.
W dniu 8 czerwca 2010 roku weszły w życie zmiany w Kodeksie karnym, Kodeksie postępowania karnego i Kodeksie karnym wykonawczym oraz w innych ustawach, dotyczące m.in. skuteczniejszego zwalczania pedofilii, w tym w Internecie. Ich celem było zaostrzenie odpowiedzialności sprawców przestępstw o podłożu seksualnym, popełnianych wobec osób małoletnich poniżej 15 roku życia.

• Nowe czyny zabronione.
  - obostrzono odpowiedzialność karną za zgwałcenie małoletniego poniżej lat 15, określając ów czyn jako zbrodnię, zagrożoną kara pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3 (art. 197 § 3 pkt 2 kk);
  - wprowadzono nowy typ czynu zabronionego w postaci nagabywania dzieci dla celów seksualnych, za pośrednictwem Internetu lub innych systemów telekomunikacyjnych tzw. (grooming), który zagrożony jest karą pozbawienia wolności do lat 3, co wynika z konieczności dostosowania polskiego prawa do postanowień Konwencji Rady Europy z Lanzarote o ochronie dzieci przed seksualnym wykorzystywaniem i niegodziwym traktowaniem w celach seksualnych, podpisanej przez Polskę w dniu 25 października 2007 r. (art. 200a kk);
  - wprowadzono karalność za propagowanie lub pochwalanie zachowań o charakterze pedofilskim (kara grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 – art. 200b kk).
• Postępowanie ze sprawcami przestępstw seksualnych wobec dzieci.
  Ustawa z dnia 5 listopada 2009 roku o zmianie ustawy - Kodeks karny, ustawy - Kodeks postępowania karnego, ustawy - Kodeks karny wykonawczy, ustawy - Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 206 poz. 1589 ze zm.) przewiduje zwiększenie skuteczności działań, podejmowanych wobec sprawców tego typu przestępstw, zmierzających do poddania ich terapii tonizującej przestępcze zachowania seksualne. Konieczne jest bowiem zapewnienie właściwego postępowania ze sprawcami czynów zabronionych skazanych za przestępstwo skierowane przeciwko wolności seksualnej, popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych.
  Według unormowań tej ustawy , w szczególności:
  - w celu zapobieżenia ponownemu popełnieniu przestępstw seksualnych wobec dzieci, sąd może, obok wymierzonych kar, umieścić sprawcę z zaburzeniami preferencji seksualnych w zakładzie zamkniętym lub skierować go na badania ambulatoryjne (art. 93 kk); Dotychczas przepisy nie przewidywały  zastosowania takiego środka zabezpieczającego wobec sprawców czynów pedofilskich.
  - w razie orzeczenia bezwzględnej kary pozbawienia wolności, sąd może także, (a w niektórych sytuacjach jest do tego zobowiązany) umieścić takiego sprawcę, po jej odbyciu, w zakładzie zamkniętym lub skierować na leczenia ambulatoryjne, w celu zastosowania odpowiednich oddziaływań w celu obniżenia zaburzonego popędu seksualnego sprawcy (art. 95a);
  Celem wprowadzenia nowego rodzaju środka zabezpieczającego w postaci obligatoryjnego umieszczenia skazanego w ośrodku prowadzącym terapię farmakologiczną lub psychoterapię zmierzającą do obniżenia popędu seksualnego albo skierowania go na leczenie ambulatoryjne w celu przeprowadzenia takiej terapii, jest zmniejszenie prawdopodobieństwa popełniania kolejnych czynów zabronionych o takim charakterze.
  Należy przy tym zaznaczyć, że sprawcy przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności stwarzają wysokie ryzyko powrotu do przestępstwa, a przez to wymagają specjalistycznych oddziaływań korygujących w trakcie wykonywania kary pozbawienia wolności i właściwego leczenia oraz dozoru po jej odbyciu.
• Zwiększenie uprawnień Policji.
  Zmiana ustawy o Policji (art. 19 ust. 1 pkt 2) umożliwia możliwość zarządzenia kontroli operacyjnej względem przestępstw dotyczących nagabywania dzieci dla celów seksualnych, za pośrednictwem Internetu lub innych systemów telekomunikacyjnych (art. 200 a kk). Policja będzie zatem uprawniona do stosowania najnowszych środków technicznych umożliwiających uzyskiwanie w sposób niejawny informacji i dowodów oraz ich utrwalanie, a w szczególności treści informacji przekazywanych za pomocą Internetu lub innych sieci telekomunikacyjnych.
  Zmiana ta umożliwi Policji skuteczne wykrywanie i ściganie sprawców przestępstw pedofilskich w Internecie, co dotychczas było utrudnione, a częściowo niemożliwe.
• Usprawnienie wykonania kar i środków karnych.
  W Kodeksie karnym wykonawczym wprowadzono zmiany, które umożliwią prawidłowe i skuteczne postępowanie w stosunku do skazanych, wobec których orzeczony został środek zabezpieczający w postaci umieszczenia w zakładzie zamkniętym albo skierowania go na leczenie ambulatoryjne, w celu przeprowadzenia terapii farmakologicznej lub psychoterapii, zmierzającej do obniżenia jego popędu seksualnego.
  W dotychczasowym stanie prawnym nie przewidywano bowiem poddawania sprawców przestępstw seksualnych, wynikających z zaburzeń preferencji seksualnych, oddziaływaniu w specjalistycznych placówkach.
• Inne regulacje (zakaz karcenia).
  Ustawa z dnia 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.10.125.842) wprowadziła także niezwykle istotną zmianę do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w postaci zakazu stosowania kar cielesnych przez osoby wykonujące władzę rodzicielską oraz sprawującym opiekę lub pieczę nad małoletnim.
  Zmiana ta, aczkolwiek nie została wyposażona w bezpośrednią sankcję za jej złamanie, powoduje jednakże faktyczne uchylenie pozakodeksowego kontratypu (wyłączenie odpowiedzialności karnej), polegającego na stosowanym dotychczas odstępowaniu od ścigania osób, które np. naruszały nietykalność cielesną dziecka, powołując się na prawo do sprawowania władzy rodzicielskiej oraz cele wychowawcze karcenia. Po wprowadzeniu owej zmiany, prokurator nie może się powoływać na ów kontratyp i odmawiać ścigania takich osób.